W każdy sezon świąteczny krąży mem: obraz szyldu w oknie restauracji. „Stowarzyszenie Chińskich Restauracji w Ameryce pragnie wyrazić naszą wdzięczność narodowi żydowskiemu” – czytamy. „Nie do końca rozumiemy Wasze zwyczaje żywieniowe… ale jesteśmy dumni i wdzięczni, że Wasz BÓG nalega, abyście jedli nasze jedzenie na Boże Narodzenie”.
Czy sygnał jest prawdziwy? Może nie; Witryna weryfikująca fakty Snopes nie znalazła żadnych dowodów na istnienie stowarzyszenia. Jednak popularność dowcipu wskazuje na tradycję kultywowaną przez wielu amerykańskich Żydów: chińskie jedzenie na Boże Narodzenie.
Ale dlaczego Żydzi, którzy nie obchodzą Bożego Narodzenia, mieliby mieć tradycje bożonarodzeniowe?
Podobnie jak wiele grup mniejszościowych, Żydzi zawsze tworzyli sposoby przystosowania się do społeczeństw, w których żyją, ale których kultury nie podzielają w pełni. A to oznacza zbiór tradycji bożonarodzeniowych, różniących się czasem i miejscem. Wielu z nich pojawiło się w wywiadach do mojej książki „Beyond Chrismukkah: The Christian-Jewish Interfaith Family in the United States”.
festiwale starego świata
Na długo przed przybyciem Żydów do Stanów Zjednoczonych część z nich obchodziła Boże Narodzenie, uczestnicząc w wielu tradycjach kulturowych, choć unikała religijnej części świąt.
Według Jordana Chada, autora książki „Boże Narodzenie w tradycji jidysz”, żydowski folklor dotyczący tego święta pojawia się już pod koniec XIII wieku. Wiele społeczności żydowskich w Europie spędziło Wigilię Bożego Narodzenia tańcząc, pijąc, imprezując i bawiąc się, podobnie jak wielu ich chrześcijańskich sąsiadów, kiedy ci sąsiedzi nie byli w kościele.
Inni uczeni argumentowali, że tradycje te powstały w wyniku prób uniknięcia studiowania żydowskich tekstów religijnych w chrześcijańskie święto. Czad pokazuje jednak, że na przestrzeni wieków zwyczaje te narodziły się w celu uczczenia biesiadowania, a nawet narodzin Jezusa.
Nawet w XX wieku uczeni tacy jak Yaniv Feller odkryli, że wielu niemieckich Żydów z klasy średniej i wyższej przyjęło świeckie Boże Narodzenie z choinką, tradycyjnym obiadem i prezentami. W końcu niektóre z tych tradycji bożonarodzeniowych wywodzą się nie tyle z religii, ile z tradycji ludowych i industrializacji.
Biorąc pod uwagę tak długą historię, żydowskie tradycje bożonarodzeniowe niekoniecznie są oznaką amerykanizacji.
To powiedziawszy, w Stanach Zjednoczonych Boże Narodzenie ma tak silną kulturę – dzień, który prawie każdy ma wolny i który większość Amerykanów spędza z rodziną i przyjaciółmi – że wielu niechrześcijańskich imigrantów świętuje je w sposób świecki, z wizytami rodzinnymi, Świętym Mikołajem i choinką. Niekoniecznie zajmują się religijną częścią wakacji, ale mogą ozdobić sale. Z pewnością tak robią moi hinduscy krewni.
Wielu Żydów obchodzi Boże Narodzenie w jakiś sposób, ponieważ należą do rodzin międzywyznaniowych, niezależnie od tego, czy jest to ich najbliższa rodzina, czy dalsi krewni, z którymi spędzają ten dzień. Obecnie szacunki mówią, że odsetek małżeństw międzywyznaniowych wśród amerykańskich Żydów sięga 50%.
chiński styl koszerny
Jednak dla wielu współczesnych Żydów niezwykle ważne jest, aby nie obchodzić świeckiej wersji Bożego Narodzenia. Tak naprawdę, począwszy od lat 70. XX w., kiedy amerykańscy Żydzi byli szczególnie zaniepokojeni rosnącą liczbą małżeństw międzywyznaniowych, wielu rabinów chcących odprawiać ceremonie dla par żydowsko-chrześcijańskich kazało im obiecać, że nie będą mieć choinki. Stało się tak, mimo że w tamtym czasie wielu amerykańskich Żydów miało w swoich domach choinki.
Nawet jeśli Żydzi nie chcą dekorować sal, wielu nadal ma dzień wolny. Tymczasem twoi nieżydowscy przyjaciele, rodzina i współpracownicy są zajęci, a duża część świata jest zamknięta. Wielu Żydów opracowało własne sposoby obchodzenia tego dnia.
Szczególnie znana jest chińska tradycja gastronomiczna. W rzeczywistości podczas przesłuchań zatwierdzających sędzię Sądu Najwyższego Elenę Kagan w 2010 r., kiedy republikańska senator Lindsey Graham zapytała ją, gdzie była w Boże Narodzenie, odpowiedziała: „Jak wszyscy Żydzi, prawdopodobnie byłam w chińskiej restauracji”.
Pierwsza pisemna wzmianka o Żydach jedzących chińskie jedzenie w Boże Narodzenie pochodzi z 1935 roku, kiedy według „The New York Times” niejaki Eng Shee Chuck przywiózł chow mein i zabawki do żydowskiego sierocińca w New Jersey.
Prawdopodobnie nie ich hojność była powodem, dla którego Żydzi zaczęli chodzić do chińskich restauracji na Boże Narodzenie; bardziej prawdopodobne jest, że już to robili. Obie społeczności mieszkały razem w wielu amerykańskich miastach, gdzie imigranci różnego typu trafiali do tych samych dzielnic. A chińska żywność zawiera mało nabiału, co oznacza, że rzadko narusza żydowskie przepisy żywieniowe zabraniające mieszania mleka i mięsa.
W większości kuchni chińskiej wykorzystuje się wieprzowinę i krewetki, co jest zabronione przez przepisy koszerne. Ale wielu żydowskich klientów chętnie robiło wyjątek, zwłaszcza jeśli zabronione jedzenie było schowane w klusce lub poza zasięgiem wzroku, przynajmniej poza ich własnymi domami.
Jak pokazują nowe badania studentki Uniwersytetu Nowojorskiego, Shiyong Lu, chińskie restauracje również chętnie obsługiwały amerykańskich Żydów: chcieli pozyskać białą amerykańską klientelę, a oto kilka z nich w ich sąsiedztwie.
Kiedy właściciele restauracji dowiedzieli się, że Żydzi często unikają wieprzowiny, niektórzy zaczęli oferować tradycyjne dania z kurczakiem, pozwalając bardziej spostrzegawczym Żydom jeść „w stylu koszernym” bez spożywania wyraźnie zabronionych potraw. Obecnie istnieje duże zróżnicowanie w żydowskich praktykach żywieniowych, dzięki czemu chińska żywność jest jeszcze bardziej dostępna dla większości Żydów.
Dwóch mężczyzn lubi kuchnię chińską, przygotowaną według standardów koszerności, około 1960 r. Bettmann via Getty Images
Pod koniec XX wieku motywem żydowskich Świąt Bożego Narodzenia stało się „chińskie jedzenie i film”. Ponieważ większość chińskich imigrantów nie była chrześcijanami, ich restauracje są zwykle otwarte 25 grudnia. I faktycznie, są one zazwyczaj pełne Żydów.
Filmy, wolontariat i nie tylko
To samo zwykle dzieje się z kinami. W 2012 roku w Boże Narodzenie widziałem „Les Misérables” w teatrze, który wydawał się być kim ze społeczności żydowskiej Atlanty. Tak naprawdę kino i chińskie jedzenie często łączy się, czy to w mieście, czy w domu, z jedzeniem na wynos.
Muzea żydowskie są zwykle otwarte i są kolejnym popularnym miejscem w miastach, które je posiadają. A niektórzy Żydzi wykorzystują Boże Narodzenie do podróżowania. Przynajmniej w przeszłości bilety lotnicze były zauważalnie tańsze niż w dni okołoświąteczne.
Inną żydowską tradycją bożonarodzeniową jest po prostu pójście do pracy, aby chrześcijańscy koledzy mieli dzień wolny. Wielu żydowskich lekarzy i pielęgniarek jest na dyżurze, pracuje na izbie przyjęć lub oddziale intensywnej terapii, więc ich koledzy mogą być w domu.
Inni Żydzi w okresie Bożego Narodzenia angażują się w działalność charytatywną: pracują w jadłodajniach i bankach żywności, przynosząc świąteczną radość domom opieki i pacjentom szpitali lub dostarczając prezenty dzieciom przebywającym w schroniskach.
Żyjąc w kulturze, która w dużej mierze kończy się 25 grudnia, wielu Żydów znalazło sposoby, aby uczynić ten dzień znaczącym, czy to spędzając czas z rodziną przy steku i brokułach, po którym następuje bożonarodzeniowy hit, czy też pracując, aby więcej kolegów mogło spędzić ten dzień z rodziną. I takie są też tradycje bożonarodzeniowe.
Samira Mehta, profesor nadzwyczajny studiów nad kobietami i płcią oraz studiów żydowskich na Uniwersytecie Colorado w Boulder
Ten artykuł został ponownie opublikowany w The Conversation na licencji Creative Commons. Przeczytaj oryginalny artykuł.
