Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych rozpatruje obecnie sprawę w celu ustalenia, czy globalne cła wprowadzone przez prezydenta Donalda Trumpa są legalne.
Do niedawna taryfy rzadko pojawiały się na pierwszych stronach gazet. Jednak dziś odgrywają one ważną rolę w amerykańskiej polityce gospodarczej, wpływając na ceny wszystkiego, od artykułów spożywczych po samochody i prezenty świąteczne, a także perspektywy bezrobocia, inflacji, a nawet recesji.
Jestem ekonomistą studiującym politykę handlową i odkryłem, że wiele osób ma pytania dotyczące ceł. W niniejszym podręczniku wyjaśniono, czym one są, jakie mają skutki i dlaczego rządy je nakładają.
Co to są taryfy i kto je płaci?
Cła to podatki nakładane na import towarów, zwykle mające na celu ochronę poszczególnych gałęzi przemysłu krajowego przed konkurencją importową. Kiedy firma amerykańska importuje towary, Urząd Celny i Ochrony Granic Stanów Zjednoczonych wysyła jej fakturę taryfową, którą firma musi zapłacić, zanim towar będzie mógł zostać wprowadzony do kraju.
Ponieważ cła zwiększają koszty dla importerów z USA, firmy te często przerzucają te koszty na swoich klientów, podnosząc ceny. Czasami importerzy decydują się na przejęcie części kosztów taryfy, aby konsumenci nie wybierali tańszych, konkurencyjnych produktów. Jednakże przedsiębiorstwa o niskich marżach zysku mogą być narażone na ryzyko bankructwa, jeśli będą robić to zbyt długo. Ogólnie rzecz biorąc, im dłużej obowiązują taryfy, tym większe jest prawdopodobieństwo, że przedsiębiorstwa będą przerzucać koszty na klientów.
Importerzy mogą również zwrócić się do zagranicznych dostawców o pokrycie części kosztów taryfowych w drodze obniżenia ceny eksportowej. Eksporterzy nie mają jednak motywacji, aby to robić, jeśli mogą sprzedawać do innych krajów po wyższej cenie.
Badania dotyczące ceł Trumpa na rok 2025 sugerują, że amerykańscy konsumenci i importerzy już płacą tę cenę, przy czym niewiele jest dowodów na to, że zagraniczni dostawcy ponieśli jakikolwiek ciężar. Po sześciu miesiącach stosowania ceł importerzy pokrywają do 80% kosztów, co sugeruje, że wierzą, że cła będą tymczasowe. Jeśli Sąd Najwyższy zezwoli na utrzymanie ceł Trumpa, obciążenia konsumentów prawdopodobnie wzrosną.
Chociaż cła dotyczą tylko importu, powodują one również pośredni wzrost cen towarów wytwarzanych w kraju. Dzieje się tak dlatego, że cła zmniejszają popyt na import, co z kolei zwiększa popyt na substytuty. Umożliwia to także krajowym producentom podwyższanie cen.
Krótka historia taryf
Konstytucja Stanów Zjednoczonych przyznaje Kongresowi całą władzę w zakresie ustalania ceł i podatków. Na początku historii Ameryki cła były wykorzystywane do finansowania rządu federalnego. Zwłaszcza po wojnie secesyjnej, kiedy amerykańska produkcja szybko się rozwijała, stosowano cła, aby chronić amerykański przemysł przed zagraniczną konkurencją.
Wprowadzenie indywidualnego podatku dochodowego w 1913 r. wyparło cła z głównego źródła amerykańskich dochodów podatkowych. Ostatnią ważną amerykańską ustawą celną była ustawa taryfowa Smoota-Hawleya z 1930 r., która ustaliła średnią stawkę celną w wysokości 20% na cały import w 1933 r.
Cła te wywołały odwet zagraniczny i światową wojnę handlową podczas Wielkiego Kryzysu. Po drugiej wojnie światowej Stany Zjednoczone przewodziły utworzeniu Układu ogólnego w sprawie taryf celnych i handlu, czyli GATT, który promował politykę redukcji ceł jako klucz do stabilności i wzrostu gospodarczego. W rezultacie średnie światowe stawki celne spadły z około 40% w 1947 r. do 3,5% w 2024 r. Średnia stawka celna w USA spadła w tym roku do 2,5%, podczas gdy około 60% całego importu z USA zostało zwolnionych z cła.
Chociaż Kongres jest oficjalnie odpowiedzialny za cła, może przekazać prezydentowi uprawnienia w zakresie nadzwyczajnych taryf, aby mógł szybko podjąć działania, pod warunkiem przestrzegania ograniczeń konstytucyjnych. Obecna sprawa Sądu Najwyższego dotyczy wykorzystania przez Trumpa ustawy o międzynarodowych nadzwyczajnych uprawnieniach gospodarczych (IEEPA) do jednostronnej zmiany wszystkich stawek i okresów obowiązywania ogólnych amerykańskich ceł w poszczególnych krajach na mocy zarządzenia wykonawczego. Kontrowersje budzi twierdzenie, że Trump przekroczył konstytucyjne uprawnienia przyznane mu przez tę ustawę, która nie wspomina o cłach ani nie upoważnia prezydenta konkretnie do ich nałożenia.
Plusy i minusy taryf
Jednak moim zdaniem najważniejsze pytanie brzmi, czy cła są dobrą, czy złą polityką. Katastrofalne doświadczenia wojny celnej podczas Wielkiego Kryzysu doprowadziły do szerokiego światowego konsensusu na rzecz swobodniejszego handlu i niższych ceł. Badania w dziedzinie ekonomii i nauk politycznych zwykle potwierdzają ten pogląd, chociaż cła nigdy nie zniknęły jako narzędzie polityki, szczególnie w przypadku krajów rozwijających się o ograniczonych źródłach dochodów podatkowych i chęci ochrony rodzącego się przemysłu przed importem.
Jednak Trump wskrzesił cła nie tylko jako narzędzie protekcjonistyczne, ale także jako źródło dochodów rządowych dla największej gospodarki świata. W rzeczywistości Trump upiera się, że cła mogą zastąpić indywidualne podatki dochodowe, co jest poglądem kwestionowanym przez większość ekonomistów.
Większość ceł Trumpa ma cel protekcjonistyczny: faworyzowanie krajowego przemysłu poprzez podnoszenie cen importu i przesunięcie popytu w stronę towarów wytwarzanych w kraju. Celem jest zwiększenie krajowej produkcji i zatrudnienia w branżach chronionych cłami, których powodzenie jest zapewne cenniejsze dla gospodarki, niż pozwala na to otwarty rynek. Powodzenie tego podejścia zależy od napływu siły roboczej, kapitału i inwestycji długoterminowych do sektorów chronionych w sposób poprawiający ich wydajność, wzrost gospodarczy i zatrudnienie.
Krytycy argumentują, że cła wiążą się z kompromisami: faworyzowanie jednego zestawu branż z konieczności szkodzi innym i podnosi ceny dla konsumentów. Manipulacja cenami i popytem skutkuje nieefektywnością rynku, ponieważ gospodarka amerykańska produkuje więcej towarów wytwarzanych mniej efektywnie i mniej towarów wytwarzanych wydajniej. Co więcej, amerykańskie cła doprowadziły już do odwetowych działań handlowych za granicą, szkodząc amerykańskim eksporterom.
Cła Trumpa również niosą ze sobą cenę niepewności, ponieważ stale im grozi, zmienia je, znosi i przywraca. Przedsiębiorstwa i finansiści zazwyczaj inwestują w branże chronione tylko wtedy, gdy poziomy ceł są przewidywalne. Jednak strategia negocjacyjna Trumpa wiązała się z licznymi niepowodzeniami i nowymi zagrożeniami, co utrudnia inwestorom obliczenie wartości tych zobowiązań. W jednym z badań szacuje się, że ta niepewność faktycznie zmniejszyła inwestycje w USA o 4,4% w 2025 r.
Ważnym, choć niedocenianym kosztem ceł Trumpa jest to, że naruszają one amerykańskie globalne umowy handlowe oraz zasady GATT dotyczące niedyskryminacji i wiążących ceł. To uczyniło Stany Zjednoczone mniej wiarygodnym partnerem handlowym. Stany Zjednoczone już wcześniej opowiadały się za tym systemem, który zapewnił stabilność i współpracę w światowych stosunkach handlowych. Teraz, gdy Stany Zjednoczone realizują swoją politykę handlową poprzez jednostronne podwyżki ceł i antagonistyczną retorykę, ich partnerzy handlowi już zaczynają poszukiwać nowych, stabilniejszych i rozwijających się stosunków handlowych.
Co dalej? Trump obiecał zastosować inne nadzwyczajne środki taryfowe, jeśli Sąd Najwyższy obniży jego taryfy IEEPA. Zatem dopóki Kongres nie będzie skłonny interweniować, agresywny amerykański system taryfowy będzie prawdopodobnie kontynuowany, niezależnie od orzeczenia sądu. Oznacza to, że świadomość społeczna na temat ceł – tego, kto je płaci i co one zmieniają – będzie nadal kluczowa dla zrozumienia kierunku rozwoju amerykańskiej gospodarki.
Kent Jones, emerytowany profesor ekonomii, Babson College
Ten artykuł został ponownie opublikowany w The Conversation na licencji Creative Commons. Przeczytaj oryginalny artykuł.
